Euthanasie, een heikel thema

EuthanasieHans Oldenhof schreef namens het pastoraal team een drietal artikelen over euthanasie die eerder al in BIJeen verschenen. (Jaargang 3, in de nr.'s 4, 5 en 6).
Er wordt een gespreksavond over dit thema georganiseerd op dinsdagavond 9 oktober 2018 om 20.15 uur in de Emmauskerk in Nieuwegein.
Medewerking verleent Erik Asbreuk, huisarts. Praat u mee?

Aflevering1:
Als parochie krijgen we steeds meer te maken met verzoeken om een uitvaart na euthanasie. Dit roept bij ons als pastoraal team vragen op.
1. Hoe komt het dat steeds meer katholieken euthanasie als iets ‘normaals’ zijn gaan zien?
2. Hoe is de leer van de kerk en hoe kunnen we die uitdragen zodat het mensen aan het denken zet?
3. In welke gevallen is een kerkelijke uitvaart na euthanasie verantwoord? Wij denken een manier gevonden te hebben om hier goed mee om te gaan en willen in een drietal artikelen hiervan verslag doen. In dit eerste artikel gaat het over de heersende (liberale) tijdgeest.
De ouderen onder ons kennen nog de tijd van het Rijke Roomsche Leven (tot 1960). Er was sprake van een sterke katholieke zuil met een grote nestwarmte en rijke cultuur, maar ook met een grote sociale controle. De tijd na het concilie (eind jaren ‘60) viel bij ons samen met een enorme toename van de mondigheid van mensen. Dit was voor veel katholieken een verademing. Wij zouden eens laten zien hoe we de kerk ‘bij de tijd’ zouden brengen! Theologen als Erik Borgman laten ons nu zien dat we ons toen kritiekloos hebben overgeleverd aan de heersende tijdgeest. De toegenomen mondigheid was een geweldige winst, maar we zijn ook iets kwijtgeraakt. Velen, van hoog tot laag in de kerk, vergaten als gelovigen om in concrete situaties onderscheid te blijven maken tussen wat we spontaan zelf bedenken en wat God (die liefde is) van ons vraagt en ons ingeeft. Het geloof werd een plaatje bij onze eigen waarden en normen. In veel preken werden we opgeroepen om “een goed mens te zijn”. Maar het belangrijkste in onze kerk is niet het leren koesteren van goede voornemens. We zijn samen kerk opdat we open leren staan voor wat God van ons vraagt en wat God ons geeft. Dat kan overeenkomen met, maar ook ingaan tegen wat we zelf bedenken en willen. Inspiratie, troost, geloof, hoop en liefde: ze kunnen in je groeien, niet omdat je eraan werkt, maar omdat je ze ontvangt in je relatie, in Christus, met God.

In onze cultuur zijn waarden en normen een privézaak geworden. De mensvisie in de Bijbel, maar ook in het katholieke sociaal denken, is anders. Ieder individu heeft daar een onvervreemdbare waardigheid, ook wie heel kwetsbaar is of arm. Die waardigheid wordt gediend binnen het collectief: geluk en geborgenheid vindt je door te ontdekken wat jouw bijdrage is aan en jouw plaats is binnen het geheel. “Niemand leeft voor zichzelf” zingen we in veel uitvaarten. We zijn niet van onszelf; we zijn van God en van elkaar.

Vraag: wie een euthanasieverklaring invult ziet dat meestal als een persoonlijke aangelegenheid. Maar is het dat wel?
Aflvering 2:
In het vorige artikel plaatsten we vraagtekens bij de kwestie of je wel op je eentje kunt beslissen dat een ander (een arts) een einde aan je leven mag maken. De wetgever geeft je die mogelijkheid. Maar is dat de meest liefdevolle oplossing? Is jouw leven wel jouw bezit? Is het niet menswaardiger om pijnbestrijding of palliatieve sedatie toe te passen en samen, in verbondenheid, op het einde te wachten, ook al vraagt dat veel van alle betrokkenen?

De leer van onze kerk zegt dat we het leven, juist in zijn kwetsbaarheid, moeten beschermen. Iedereen is even kostbaar in Gods ogen, ook de arme, ook wie een lichamelijke of geestelijke beperking heeft, ook wie anderen kwaad berokkend heeft, en ook wie ernstig ziek is. Al deze medemensen verdienen respect, betrokkenheid en solidariteit. Ze roepen, naast allerlei vragen, ook liefde in ons wakker; het werk van de Geest. Als iemand wanhopig en soms in eenzaamheid sterft, door een injectie, is dat godgeklaagd. Zegt deze situatie niet veel over onze maatschappij? Kunnen we dit afdoen als een individueel probleem dat technisch mooi wordt opgelost binnen de grenzen van de wet? Laten we de morele vragen buiten beschouwing? Als mensen de mogelijkheid hebben om relatief eenvoudig uit het leven te stappen, dan is het niet denkbeeldig dat met name ouderen zich steeds meer onder druk gezet voelen om van die mogelijkheid dan ook maar gebruik te maken. Je bent de anderen toch maar tot last. Dit allemaal in naam van de vrijheid. Maar hoe vrij is die keuze?

Het toejuichen van een veel grotere autonomie door katholieken gebeurde in een tijd, in de vorige eeuw, dat het geloof in maakbaarheid sterk was. Wij gingen samen de wereld veranderen! Dat geloof in maakbaarheid zien we nog steeds, bij multinationals bijvoorbeeld. Maar bij individuele burgers dringt zich meer en meer de kwetsbaarheid en afhankelijkheid op. Niet alleen qua gezondheid, maar ook in relaties, op de arbeidsmarkt, op het internet en door de klimaatverandering. Een rustig en stabiel leven is voor steeds minder mensen weggelegd. Heel veel jongeren hebben stress en burn-outklachten. De kunst is om samen weer te leren leven in verbondenheid; om opnieuw te leren omgaan met kwetsbaarheid, met onderlinge afhankelijkheid, met ziekte en sterfelijkheid.

Het verhaal van de kerk gaat op dat punt echt tegen de tijdgeest (van individuele autonomie) in. De vrijheid om een eind aan je leven te (laten) maken is geen echte vrijheid. Het is een noodsprong. Het evangelie is een sterke motiverende kracht tegen alle doorgeslagen individualisering; het laat ons anders aankijken tegen onszelf en tegen elkaar.

Vraag: hoe verwerven we met elkaar weer de innerlijke vrijheid om ons te verzoenen met de schaduwkanten van het leven?

Aflevering 3:
Oog in oog met de dood hebben we elkaar extra hard nodig. Pijnbestrijding en palliatieve sedatie kunnen het sterven voor de zieke draaglijker maken. Met euthanasie ga je samen een morele grens over: je vraagt een ander om jou te doden. Dat wordt verkocht als een vorm van ultieme vrijheid. De kerk ziet het als een noodgreep, uit eenzaamheid, angst of wanhoop. Beter is het elkaar vast te houden en met elkaar tot overgave te komen; overgave aan het leven zoals het zich aandient, en ook overgave aan de dood, die onvermijdelijk een keer komt.
De bisschoppen staan een kerkelijke uitvaart na euthanasie onder bepaalde voorwaarden toe. Het is aan het pastoraal team om te beoordelen of die aanwezig zijn. De redenering van de bisschoppen is dezelfde als bij een uitvaart na een zelfdoding: de mens gaat vrijuit (ook al is de daad afkeurenswaardig) als de daad uit angst of wanhoop is begaan (wat meestal het geval is). Er is dan niet in volle vrijheid voor de dood gekozen; je kunt het de persoon niet aanrekenen.

Maar kun je deze redenering wel toepassen op dood door euthanasie? Het lijkt van niet, omdat daaraan altijd een zorgvuldige procedure voorafgaat. Een arts en een SCEN-arts moeten verklaren dat iemand ondragelijk en uitzichtloos lijdt én zelf na een eerdere wilsverklaring nog steeds naar de dood verlangt. Als dat allemaal het geval is wordt de arts niet vervolgd als deze de persoon een dodelijk middel toedient. Je hebt dus nooit recht op euthanasie maar kunt het in bepaalde gevallen krijgen.

De kerk trekt bij euthanasie de parallel met zelfdoding vanwege haar mensbeeld. In de heersende cultuur vertrekt men bij het individu, dat rechten en plichten heeft. Je mag eigen keuzes maken als je maar binnen de wet blijft. In het christelijk geloof staat het algemeen welzijn centraal. Geluk vind je als je jouw plek binnen en je bijdrage aan de gemeenschap hebt gevonden. Individu en gemeenschap moeten beschermd worden tegen een te grote macht van overheden en van de markt.

Solidariteit en de menselijke waardigheid van ieder individu zijn waarden van de gemeenschap. Bij een uitvaart gaan we uit van die waarden. Als de nabestaanden het nodig vinden om trots naar voren te brengen dat de stervende ‘tot op het laatst de regie over het leven heeft gehouden’, dan staat dat haaks op het christelijk geloof en is een kerkelijke uitvaart niet passend. Maar na een goed gesprek kan een uitvaart wel mogelijk zijn. Het woord ‘euthanasie’ valt daarin dan meestal niet meer.

Het pastoraal team
© 3eenheidparochie 2012 - 2018          --- Disclaimer ---       --- Privacy verklaring --- ↑ Top